خانه / پرونده ویژه مجله گوهران / ویژه نامه اگوتا کریستف / یادداشت اسلاوی ژیژک درباره رمان “دفتر بزرگ”

یادداشت اسلاوی ژیژک درباره رمان “دفتر بزرگ”

ترجمه نورا موسوی نیا | وقتی برای اولین بار شنیدم شخصی درباره ی آگوتا کریستوف حرف میزند، فکر کردم تلفظ نادرست اروپای شرقی از آگاتا کریستی است؛ اما به زودی پی بردم که آن آگوتا، همان آگاتا نیست و وحشت کارهای آن آگوتا به مراتب بیش از کارهای آگاتا است. دنیای داستانی آگوتا کریستوف ”پست مدرن“ است (سه گانه ی او به سبکی کاملاً متفاوت نوشته شده اند، و به رغم روایت اتفاق های یکسان اغلب یکدیگر را نفی میکنند، گرچه این روایت های متفاوت، آن ”چیزِ“ آسیب زا را که احتمالاً اتفاق افتاده است ترسیم می کنند) اما نثر کریستوف با سادگی محض خود و جملاتی که گزارش های مدرسه­ ی ابتدایی را به خاطر می آورد، کاملاً ضد پست مدرن است.

«دفتر بزرگ» داستان دو پسربچه ی دوقلوست که در سال های آخر جنگ جهانی دوم و ابتدای سال های کمونیسم، با مادربزرگ­شان در یکی از شهرهای مجارستان زندگی می کنند. (بعداً می فهمیم هیچ معلوم  نیست که به راستی دو برادر وجود دارد یا تنها یک نفر است با توهم دیگری پاسخ لاکانی چنین است: آنها بیش از یک نفر و کمتر از دو نفرند. دوقلوها ۱ + a هستند: یک سوژه که خمیر مایه ی درونش بیش از خودش است.) دوقلوها مطلقاً ضدِ اخلاق اند آنها دروغ می گویند، اخاذی می کنند، می کُشند و در عینِ حال معصومیت قابل اعتماد اخلاق را در نهایت خلوصش تاب می ­آورند. چند مثال در این زمینه کفایت می کند. یک روز، یک سرباز فراری گرسنه را در جنگل پیدا می کنند، و برایش چیزهایی را که می خواهد می برند:

«وقتی با غذا و پتو برمی گردیم، می گوید:

ـ شما مهربانید.

میگوییم:

ـ ما نمی خواهیم مهربان باشیم. این چیزها را برایتان آوردیم چون شما واقعاً بهشان احتیاج داشتید. همین.» (ص ۴۸)

کاری از سر عشق، اگر اصلاً چنین عشقی در کار بوده باشد! خدمتکار، نزدیکترین دوست کشیش است؛ یک زن جوان هوسران که آنها و لباس هاشان را می شوید، و باهاش بازی های اروتیک می کند. سپس وقتی گل های از آدم های گرسنه همراه نظامی ها از وسط شهر می گذرند:

«نزدیک به ما، دستی لاغر از جمعیت بیرون می آید، دستی کثیف دراز می شود، صدایی درخواست می کند:

ـ نان.

خدمتکار، با لبخند، حرکتی می کند برای دادن باقیمانده ی نان کره مربایش؛ به دست درازشده نزدیک می شود بعد، با خندهای بلند، تکه نان را می برد به دهانش، گاز میزند و می گوید:

ـ من هم گرسنه ام!» (ص ۱۱۱)

دوقلوها تصمیم می گیرند او را تنبیه کنند: کمی ماده ی منفجره در کوره ی اجاق آشپزخانه اش می گذارند؛ صبح وقتی خدمتکار آتش روشن می کند، اجاق منفجر می شود و او را از ریخت می اندازد. در این راستا، باید بگویم تصور وضعیتی که خودم را برای آن آماده می کنم برای من آسان است؛ اینکه بدون هیچ دغدغه ی خاطر اخلاقی، یک نفر را در کمال خونسردی بکشم، حتی اگر بدانم این شخص کسی را به دست خود نکشته است. هنگام خواندن گزارش هایی از شکنجه در رژیم های نظامی آمریکای لاتین، شبح یک دکتر قاعده مند نفرت انگیز را دیدم که به شکنجه گرهای واقعی کمک می کرد تا کارشان را به بهترین شیوه انجام دهند: او قربانی را معاینه می کرد و این کار را زیر نظر داشت، اجازه می داد شکنجه گرها بدانند که قربانی تا چه اندازه می تواند مقابل شکنجه تاب بیاورد، چه نوع شکنجه ای درد تحمل ناپذیری دارد و غیره. باید اعتراف کنم که اگر من با چنین شخصی روبه رو می شدم، وقتی می­ دانستم شانس کمی وجود دارد تا او را مجبور به رعایت عدالت قانونی کنم، و از طرفی فرصتی پیش می آمد که یواشکی بکشمش، راحت دست به این کار می زدم، بدون ذرهای پشیمانی در مورد ”به چنگ گرفتن قانون در دست های خودم.“ آنچه در اینگونه موارد تعیین کننده است دوری از افسون شر است که ترغیب­مان می­ کند شکنجه گرها را در حد گناه کارانی اهریمنی به عرش ببریم، از اینرو که توانایی غلبه بر ملاحظات خُرد اخلاقی را دارند و با آزادی تمام دست به عمل می زنند. شکنجه گرها ”فراسوی“ خیر و شر نیستند، بلکه از آن سطح پایین ترند؛ آنها ”قهرمانانه“ از قواعد مشترک اخلاقی ما سرپیچی نمی کنند، بلکه به سادگی فاقد چنین قواعدی هستند. برگردیم به «دفتر بزرگ»: دو برادر از کشیش اخاذی می کنند؛ او را تهدید می کنند که به همه می گویند با لب شکری چه کرده است، دختری که برای زنده ماندن به کمک نیاز دارد. از کشیش هفته ای یک بار پول می خواهند. او ترسیده می پرسد:

«ـ این کار هیولایی است. هیچ می دانید الان مشغول چه کاری هستید؟

ـ بله، آقا. اخاذی.

ـ تو این سن… رقت انگیز است.

ـ بله، رقت انگیز است که ما مجبور شویم به این کار دست بزنیم. ولی لبشکری و مادرش خیلی پول لازم دارند.» ص ۷۵

در این اخاذی هیچ نفع شخصی در بین نیست: بعدها، حتی دوستان صمیمی کشیش هم می شوند. وقتی لبشکری و مادرش می توانند روی پای خودشان بایستند و زنده بمانند، از گرفتن پول کشیش سر باز میزنند: «نگهش دارید. شما به اندازه ی کافی پول دادید. پولتان را وقتی می گرفتیم که خیلی ضروری بود. حالا، خودمان به اندازه ی کافی پول درمی آوریم تا به لبشکری هم بدهیم. تازه بهش یاد دادهایم کار کند.» ص (۱۳۹) انجام وظیفه ی سرد و بیروح در قبال دیگران به جایی می رسد که از آنها می خواهند به وقت لزوم بکشندشان: «گریه نکنید، مادربزرگ. این کار را می کنیم؛ اگر واقعاً همین را می خواهید، انجامش می دهیم.» (ص ۱۷۴)

از قرار معلوم معصومیت و چنان رفتار درونی به هیچ وجه مانع به وجود آمدن فاصله­ ای بازتابنده، سرد و هیولایی با دیگران نمی شود. یک روز، دوقلوها لباس های کثیف و پاره می پوشند و شروع به گدایی می کنند؛ زنی رد می شود و به آنها سیب و بیسکویت می دهد. یک زن دیگر موهاشان را نوازش می کند. یک زن دیگر به آنها پیشنهاد می کند که به خانه اش بیایند و براش کار کنند تا بهشان غذا بدهد.

«جواب می دهیم:

ـ ما دلمان نمی خواهد برای شما کار کنیم، خانم. دلمان نمی خواهد نان و سوپ شما را بخوریم. گرسنه نیستیم.

زن میپرسد:

ـ پس واسه چی گدایی می کنید؟

ـ برای اینکه بدانیم این کار چه تأثیری روی آدم می گذارد و برای اینکه عکس العمل مردم را ببینیم.

در حال رفتن داد می زند:

ـ جوجه ولگردهای کثیف! بی تربیت های پر رو!

موقع برگشتن، سیب ها، بیسکویت ها، شکلات و سکه را پرت می کنیم توی چمنزار بلند کنار جاده.

نوازش روی موهایمان را نمیشود پرت کرد.» (ص ۴۰)

و اینک نقطه ای که بر آن پا سفت میکنم آن چیزی که دلم می خواهد باشم: یک هیولای اخلاقی فاقد همدردی؛ کاری را می کنم که باید انجام داد، در یک تلاقی ترسناک از خودانگیختگی کور و فاصلهی بازتابنده، به دیگران کمک میکنم درحالیکه از نزدیکی نفرتانگیزشان سر باز میزنم. اگر بیشتر مردم این را دوست داشته باشند؛ دنیا جای خوشایندی میشد که در آن، سردی و سبعیت، جای احساسات را میگرفت.

همچنین ببینید

حمید مصدق

پرونده حمید مصدق | حقوقدانِ بی حقوق

در سالمرگ حمید مصدق نیم ویژه نامه اختصاصی گوهران، با یادداشت هایی از : “منصور …

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

4 + یازده =